INNA KWESTIA

Zachowanie się tych dzieci potraktowane zostało przez grupę jako naruszenie przyjętej, choćby tylko sytuacyjnie, normy i uznane za manifestację ignoro­wania czy odrzucenia zasady zaakceptowanej przez większość grupy. Inną kwestią jest to czy owa norma stanowi wykaz powszechnie akceptowanych standardów moralnych, czy też sama w sobie ma aspołeczny charakter. „Czarna owca” w rodzinie uważającej się i uznawanej w opinii sąsiadów za „porządnych ludzi” będzie syn podkradający ojcu pieniądze, a w środowisku kierującym się regułami podkultury przestępczej, osoba odmawiająca współ­działania w organizowaniu kradzieży. W grupie wyznaj ącej określone zasady ideologiczne i poglądy „czarną owcą”staje się osoba bądź ta część grupy (kilka osób), które krytycznie mówią o obowiązującej doktrynie i proponują wprowadzenie nowych interpretacji, co może być uznane za „herezję”, mó­wiąc kategoriami odleglejszej przeszłości lub „rewizjonizm”, mówiąc języ­kiem bliższych nam czasów).

FORMOWANIE NEGATYWNYCH POSTAW

Pojęcie „kozła ofiarnego” funkcjonuje również w socjopsychologicznych koncepcjach formowania negatywnych postaw i u­przedzeń między grupami społecznymi w makroskali (por. Dollard in. 1929): za trudności i napięcia pojawiające się w czasie kryzysów ekonomicpiych obwiniani są „inni”, tj. zazwyczaj j akaś zewnętrzna grupa społeczna, różniąca się od własnej grupy kulturą, obyczajami, religią, cechami wyglądu, itp. Pojęcie „czarna owca”może zapewne kojarzyć się z przypowieścią o synu marnotrawnym, ale jako zjawisko nie było poddane bardziej rozleglej analizie kulturowej czy socjopsychologicznej (por. Marqueziinn.l988). Jeżeli nawet sam termin me jest wprost użyty, to jako „czarna owca” traktowane jest przez swoich kolegów jako dziecko,, donoszące” nauczycielowi o ich niewłaści­wym zachowaniu się, jak też inne, które nie zgodziło się pójść na wagary.

KOZIOŁ OFIARNY

W języku współczesnej psychologii społecznej zwrot „kozioł ofiarny” używany jest dla określenia jednostki, kilku osób, grupy społecznej, którym bez racjonalnych przesłanek, przypisuje się winę za niepowodzenie(a) i niezreallizowane oczekiwania własne czy własnej grupy społecznej (w kate­goriach socjopsychologicznych) chodzi nie tyle o indywidualne orientacje i poczucia, lecz o interpretowanie czy usprawiedliwianie niepowodzeń grupy). Socjopsychologiczna analiza zjawiska „kozła ofiarnego” obejmuje więc za­równo relacje wewnątrzgrupowe jak i odniesienia międzygrupowe. Tak więc usprawiedliwieniem dla niepowodzeń życiowych rodziny (tutaj traktowanej jako mała grupa społeczna) tj. „kozłem ofiarnym” jest dziecko sprawiające trudności czy chorowite, do przegrania naszej klasy we współzawodnictwie z innym zespołem doszło tylko dlatego, że „oni”oszukiwali (tutaj „kozioł ofiarny” jako inna grupa).

DWA POJĘCIA

Te dwa pojęcia, używane zresztą w języku potocznym, mówią w istocie o funkjonowaniu grup społecznych w sytuacjach kryzysowych i socjopsycholo- gicznych mechanizmach agresji/przemocy w relacjach międzygrupowych bądź wobec członków własnej grupy. przedstawimy dokładniejsze socjopsychologiczne rozumienie po­jęcia „kozioł ofiarny”, należy choćby ogólnie przypomnieć, że zjawisko to ma swoje znaczenie kulturowe i jest przedmiotem zainterersowań porównaw­czej antropologii kulturowej (por. Frazier, 1980, Girard,1982). Pojęcie „ko­zioł ofiarny”, mówiąc ogólnie, kojarzone jest z taką czy inną ofiarą dla Boga (Bóstw) dla uzyskania przebaczenia; wedle Starego Testamentu był to oby­czaj , polegający na przeniesieniu przez kapłana grzechów popełnionych przez ludzi na zwierzę ofiarne (kozła), a następnie wypędzenie ofiarnego kozła w czasie święta wybaczenia na pustynie złego ducha Anazela.

POZYTYWNA IDENTYFIKACJA

Utrzymywanie bądź odbudowywanie zagrożonej czy „nadwyrężonej” pozy­tywnej identyfikacji i podtrzymanie spójności grupy, może dokonywać się jednak również na drodze atakowania i niszczenia tych, którzy w opinii grupy są źródłemniepowodzeń czy naruszają ważne dla grupy wartości, normy, standardy społeczne i moralne. Należy podkreślić, że dla wyboru „obiektu ataku” podsta­wowe znaczenie ma opinia czy przekonanie grupy, a niekoniecznie rzeczowa analiza obiektywnych okolicznoścci i działań. Przykładami destruktywnymi strategii dawania sobie rady przez grupę z naruszeniem pozytywnej identyfikacji społecznej i zagrożeniem zwartości są działania i procesy prowadące do kreo­wania przez grupę „kozła ofiarnego” oraz umożliwiające koncentrację „czarnej owcy”.

RODZAJ OKOLICZNOŚCI

W tego rodzaju okolicznościach grupy społeczne uruchamiają rożnego rodza­ju zabiegi nastawione na podtrzymanie czy odbudowanie pozytywnej iden­tyfikacji społecznej. Tak więc może dojść do uznania za mało ważne żądań zakończonych niepowodzeniem i przestawienia się na inne cele, podejmowa­ne są ponowne wysiłki dla uzyskania sukcesu, następują zmiany w standar­dach, tak by uznane za niewłaściwe zachowanie mniej raziło, itp.. Mówiąc ogólnie są to strategie w tym konstruktywne, że umożliwiając utrzymanie spójności grupy i chroniąc członków przed utratą pozytywnej identyfikacji społecznej, na ogół nie prowadzą do bezpośrednichnegatywnychkonsekwen- cji ani dla członków własnej grupy, ani dla innych społeczności. Bywa, że we wspomnianych okolicznościach dochodzi do neutralnego zaniku wcześniej istniejącej grupy czy do transformacji prowadzących do powstania nowych konstelacji społecznych, niekoniecznie negatywnie odnoszących się do siebie.

KONCENTRACJA UWAGI

Uwagę skoncentrujemy jednak nie na ilustrowa­niu sygnalizowanych prawidłowości obserwacjami z życia społecznego, ale na analizie okoliczności, które naruszają pozytywną identyfikację społeczną i socjopsychologicznych konsekwencji tego rodzaju zdarzeń dla relacji wew- nątrzgrupowych i międzygrupowych.Co najmniej dwa rodzaje sytuacji społecznych stanowią zagrożenie dla, lub faktycznie zakłócają pożyty wną identyfikację społeczną członków grupy, a tym samym mogą niekorzystnie wpływać na zwartość grupy czy inne własności, istotne dla dobrego funkjonowania grupy jako całości. Są to mianowicie: – po pierwsze, niepowodzenia w osiąganiu przez grupę ważnych celów czy żądań, na tyle wyraziste, iż są dostrzegane przez członków grupy (np.. w życiu klasy szkolnej przegranie ważnego współzawodnictwa, itp.); – po drugie, pojawienie się takiego zachowania się jednego lub kilku członków grupy, które w opinii większości stanowią ewidentne naruszenie obowiązu­jących wartości, norm, standardów (np. w życiu klasy szkolnej informowanie nauczyciela o „ściągających” w czasie klasówki, w zespole pracującym w tajemnicy nad jakąś sprawą przekazanie konkurencji ważnych ustaleń, itp.).

ZAMKNIĘTE KOŁO

Tak więc w istocie tworzy się zamknięte koło: pozytywna identyfikacja społeczna z grupą prowadzi do zwartości i faworyzowania własnej grupy co zwrotnie służy ochronie, podtrzymywaniu czy rekonstruowaniu pozytywnej identyfikacji społecznej u członków grupy. Przedstawione w ogólnym zarysie socjopsychologiczne procesy formowania się grupy społecznej i kreowania pozytywnej identyfikacji społecznej można prześledzić na przykładzie two­rzenia się z przypadkowego zespołu dzieci rozpoczynających naukę w szkole wyraźnie zintegrowanej klasy, jak i tworzenia się bardziej czy mniej zinteg­rowanego zespołu pedagogicznego w szkole (por., Jankowski,…), ale również w skali wykraczającej poza małą grupę społeczną, np. funkcjonowania insty­tucji administracji publicznej czy tzw. społeczności lokalnych, a nawet ukła­dów partyjno- politycznych.

POCZUCIE PRZYNALEŻNOŚCI

Owe poczucie przy­należności/odmienności znajduje wyraz m.in. w umiejętności użycia przez dziecko zaimków „my” vs „oni”, „nasze”vs „ich”, „swoi” vs „obcy”. Wów­czas gdy takie poczucie przynależności wiąże się także z bezpośrednimi kontaktami, osobistąznajomościązinnymi członkami grupy,podobieństwem realizowanych celów i zadań oraz wspólnymi przekonaniami i normami, mówi się o małej grupie społecznej (por. Mika, 1981).Możliwośćinicjowaniawspólnychżądańibezpośrednie interakcje, wspól­nota przekonań, norm i wartości, świadomość przynależności do grupy stanowią o formowaniu się u członków grupy pozytywnej identyfikacji społecznej z własną grupą (por. Tajfel, 1982; Turner, 1987). Ogólnie mówiąc, imbardziej pozytywna identyfikacja społeczna cechuje członków grupy, tym bardziej grupa jest wewnętrznie zwarta a granice między „my” – „oni” jednoznaczne czy wyraziste, a także silniej zaznacza się dążenie do inicjowa­nia i podtrzymywania kontaktów z własną grupą oraz „faworyzowania” własnej grupy i jej członków (np. poprzez ekspresje takich postaw jak: jesteśmy lepsi czy ważniejsi niż „oni”, eksponowanie cech pokazujących grupę w możliwie dobrym świetle, a „zapominania” o mniej pochlebnych, itp.).

PUNKT WYJŚCIA

Punktem wyjścia dalszych rozważań jest obserwacja, że ludzie- także od pewnego wieku dzieci- porównują się z innymi osobami (por. Festinger 1954): porównania takie dotyczą różnych własności i aspektów zachowania się(np. jestem wyższy – niższy niż;…jestem ładniejsza – brzydsza niż;… lepiej- gorzej radzę sobie z matematyką niż;…moje cele życiowe są takie, a jej/jego zupełnie podobne lub inne), a układem odniesienia do porównań są zarówno osoby z najbliższego otoczenia, jak i postacie funkcjonujące w życiu społecznym, w literaturze, wreszcie ogólne kategorie społeczne (np. jestem dzieckiem, a on/ona osobą dorosłą; -jestem Polakiem a on/ona Amerykani­nem). Tak więc, w efekcie procesu porównań społecznych i kategoryzacji osób i zdarzeń społecznych (por. Tajlel, 1982;Tumer 1987) kształtuje się u ludzi poczucie przynależności do, a zarazem odmienności od, jakiejś grupy społecznej (w istocie do/od jakichś grup społecznych).