ZACHOWANIE WOBEC INNYCH

Ponieważ Olweus (por. tekst w tym zbiorze) szczegółowoomawiaproblem „napastliwego” zachowania się dzieci w szkole wobec innych, a także przed­stawia zasady postępowania korekcyjnego wobec tego rodzaju agresji/prze­mocy, tutaj przypominamy tylko podstawowe charakterystyki uczestników takich interakcji- „napastliwe” zachowanie się częściej manifestują chłopcy niż dziewczęta, zwłaszcza ci fizycznie silniejsi od rówieśników;- dzieci tworzące grupę „napastująca” innych zazwyczaj mają dobre mniemanie o sobie (pozytywna samoocena), są bardziej od innych impulsywne i mniej empatyczne, wreszcie bardziej pozytywnie niż inne dzieci oceniają agresję i przemoc w życiu społecznym; – dzieci wybierane na ofiary zazwyczaj poka­zują się w kontaktach społecznych jako nieśmiałe i osamotnione (brak blis­kich, stałych przyjaciół), ogólnie mniej aktywne(zwłaszcza fizycznie) i z niepewną samooceną , a ich cechy fizyczne(otyłość, używanmie okularów, kalectwo,itp) mają drugorzędne znaczenie.

CHARAKTERYSTYCZNA ASYMETRYCZNOŚĆ

Charakterystyczna jest asymetryczność relacji między tymi dwoma grupami(„napastnicy” czy „agresorzy” vs.„ofiary”) w zakresie możliwości uży­cia „ siły”, mianowicie z takich czy innych względów „atakowani”(„napastowa- ni”, „wyniszczani”) nie są w stanie skutec7nie przeciwstawić się złemu trakto­waniu przez „napastników”. Biorąc pod uwagę również to, że znacząca proporcja uczniów jest włączona w tego rodzju interakcje (wg. różnych badań wymienia się około 15-16% uczniów w wieku między 7 a lórokiem życia, w tym około 9% to „ofiary” napaści ze strony kolegów szkolnych – (por. Olweus,1994; Sharp i Smith, 1991; Lagerspetz i in. 1982) wspomniana forma agresji/przemocy jest ważnym elementem społecznego funkcjonowania dzieci a zarazem stanowi istotny problem praktyczno-pedagogiczny.

PRZEMOC W SZKOLE

Jednym z przejawów agresji/przemocy wśród dzieci sąrelacje jakie obserwuje się między pewnymi grupami uczniów na terenie szkoły i wokół aktywności związanych ze szkołą: chodzi o wyróżnienie tych, którzy „napastują”innych i tych, którzy są obiektami (ofiarami) różnych form owych „napastliwych” zacho­wań (w języku angielskim mówi się o…„the bulling- victimization interactions”, … bulłing at schools”, …„bulllies and whiping boys”, por. prace Olweusa, 1978,1993,1994 i tekst w tym zbiorze, co dobrze obrazowo oddaje naturę tych grup i interakcji, ale w tym dosłownym przekładzie po polsku terminy byczki”. „byczkowanie” są raczej językowo niezręczne).Olweus (1978,1993,1994), który od lat zajmuje się tą problematyką, zwraca uwagę na dwa ważne aspekty tej postaci agresji/przemocy interpersonalnej:- po pierwsze, „napastowanie” (od fizycznego bicia do innych ..dokuczliwości” podejmowane jest intencjonalnie przez zorganizowaną grupę (grupkę )d/iea wobec kolegów z bliskiego otoczenia (z tej samej klasy, młodszych z tej samej szkoły, itp.).

BARDZIEJ PRECYZYJNE

Bardziej precyzyjne różnicowanie pokazało dalej, że zakres i charakter agresji przejawianej przez dzieci był relatywnie bardziej związany ze środowiskiem socjalizacyjnym, niż z płcią badanych dzieci. Dla naszych rozważań na agresję i przemoc u dzieci jako zjawisk społecznych przedstawione badania mają o tyle ważne znaczenie, iż dokumentują potrzebę uwzględniania społecznego kontek­stu i społecznyh przesłanek zachowania się agresywnego. Związki między płcią, zwłaszcza tzw. płcią społeczną tj. społecznie określoną rolą chłopca (mężczyzny) i dziewczynki(kobiety), a funkcjonowaniem społecznym i agresją interpersonal­ną są przedmiotem wielu innych opracowań (por.. Konarzewski,1994).

Z JEDNYCH WZGLĘDÓW

W tych badaniach wskaźników agresjiu dzieci z różnych krajów, przedstawimy natomiast odpowiedź na pytanie oto w jakim stopniu agresja interpersonalna dzieci (czy aprobata agresji przez dzieci) wiąże się z ich płcią, a w jakim ze specyfiką środowiska społeczno- kulturowego. Uzyskane rezultaty empiryczne poddano różnym zabiegom statystycznym, min. zastosowano procedurę tzw. skalowania wielowymiarowego, co pozwoliło na określenie na ile występujące w badanych próbach dzieci wzorce agresji inter­personalnej są pochodną płci vs. etniczno- kulturowej charakterystyki próby. Okazało się, mówiąc ogólnie, że natężenie agresji (czyli stopień aprobaty agresji w relacjach interpersonalnych) u badanych dzieci jest powiązany, w znacznym stopniu niezależnie, z oboma tymi czynnikami, tj. zpłcią (chłopcy vs. dziewczęta) jak i z określanymi przez środowisko doświadczeniami socjalizacyjnymi dzieci.

NA PODSTAWIE PORÓWNAŃ

Na podstawie tego rodzaju porównań można oczywiście ułożyć listę badanych prób od osiągających najwyższe wskaźniki agresji do tych z naj­niższymi, ale taki zabieg ma w istocie ograniczoną wartość poznawczą. Po pierwsze- a jest to ważny problem wszelkich badań międzykulturowych- nie jest pewne czy pomimo możliwie wiernego przekładu sens określeń zawar­tych w pytaniach czy skalach jest w różnych językach dokładnie tak samo rozumiany przez dzieci. Po drugie, zarówno wskaźniki agresji pojawiające się w rezultacie samooceny jak i oceny przez rówieśników, mogą oddawać faktycznie różnice w natężeniu mierzonej własności, ale równie dobrze stopień aprobaty agresji przez dzieci z określonej próby. Mówiąc inaczej, ustalone różnice między próbami można tłumaczyć przyjmując, że w jednym środowisku społeczno- kulturowym agresja interpersoanlna jest bardziej a w innym mniej aprobowanym zachowaniem, co sprawia, że np. dzieci fińskie są mniej skłonne niż dzieci amerykańskie czy polskie do przypisywania zarówno samym sobie jak i swoim kolegom agresywnego zachowania się.

WSKAŹNIKI AGRESJI

Okazało się jednak,że te dwa wskaźniki agresji, tj. samoopis i ocena rówieś­ników, są umiarkowanie pozytywnie skorelowane, tj. dzieci postrzegane przez swoich kolegów jako bardziej agresywne także same dla siebie charak­teryzują jako relatywnie bardziej agresywne w interakcjach z kolegami. Ustalono także, że zarówno wocenie własnej jaki w ocenie kolegów, chłopcy, w porównaniu z dziewczętami, manifestują więcej agresywnych interakcji (kumulatywny wskaźnik agresji) tyle, że prawidłowość taka występuje tylko przy porównaniach dokonywanych w ramach specyficznej próby tj. porów­nując np. polskich chłopców z polskimi dziewczynkami, amerykańskich „białych” chłopców z amerykańskimi „białymi” dziewczynkami, itd.). Gdyjednak odnoszono agresje np. fińskich chłopców do agresji amerykańskich „czarnych” dziewczynek, to zarówno w ocenie rówieśników jak i we własnej samoocenie te ostanie uzyskały znacząco wyższe wskaźniki agresji interpersonalnej.

UCZESTNICZĄC W BADANIACH

Ponadto, uczestniczące w badaniach dzieci oceniane były przez nauczycieli, a także gromadzono dane dotyczące ich osiągnięć szkol­nych, dane charakteryzujące warunki życiowe i status socjoekonomiczny rodziny, itp. Tego rodzaju materiał empiryczny poddano analizom statystycz­nym umożliwiającym określenie związków między badanymi zmiennymi i formułowanie konkluzji o występujących zależnościach.Przedstawimy opisowo te ustalenia, które mają znaczenie dla rozumienia zależności między płcią i środowiskiem wychowawczym dziecka, a natęże­niem zachowania agresywnego u dzieci spełniających podstawowe standar­dy funkcjonowania społecznego (tj. chodzące do szkoły, żyjące w typowych a nie wyraźnie „patologicznych” środowiskach). Oceny własnej agresji (sa­moopis) są na ogół niższe niż wskaźniki przypisywane przez kolegów.

DOBÓR O BADAŃ

Dobór dzieci dó badań odbywał się poprzez wylosowanie szkół, a następnie klas; chodziło o dzieci realizujące normalny obowiązek szkolny, a także wystarczająco dobrze znające sie wzajemnie. Ta kompozycja porównywanych prób pozwala na analizę związku, z jednej strony, między płcią (chłopcy vs. dziewczęta) a natężeniem agresji, z drugiej związku między środowiskiem społeczno- kulturowym, w którym rozwijają się dzieci, a agresją, wreszcie łącznego wpływu tych czynników na manifestowaną przez dzieci agresję.Zachowanie się agresywne, jak również poprzednio wspomniane inne własności i funkcjonowania dzieci, mierzono w badanych próbach, posługu­jąc się zestawem takich samych kategorii opisowych. Po uzyskaniu zgody rodziców na udział dziecka w badaniach, dzieci, po pierwsze, charakteryzo­wały same siebie na przygotowanych skalach (samoopis), a po drugie, oce­niały na tych samych swoich kolegów z klasy (percepcja i ocena agresji przez rówieśników).

PŁEĆ I ŚRODOWISKO SPOŁECZNE

Większe prawdopodobieństwo różnych form agresji pośredniej, zwłaszcza w sytuacji konfliktów, jest zresztą rejestrowane rów­nież u dorosłych kobiet w różnych kulturach, a także u samic małp człeko­kształtnych (por. Bjorqkvist i in. 1992)Nasze zainteresowanie koncentruje się jednak nie tyle na prostym porów­nywaniu agresja/przemocuchłopcówvs.udziewcząt,copokazaniuinterakcji dwóch czynników, mianowicie płci i środowiska społecznego, jako przesła­nek natężenia agresji wśród dzieci. Studia dotyczące tej kwestii wykonane zostały przez psychologów fińskich (por. Osterman i inn.,1994) we współ­pracy z badaczami z USA i Polski. Przedmiotem tych międzykulturowych badań było porównanie różnych form agresji, ale także poczucia zagrożenia przemocą oraz strategii postępowania w sytuacjach konfliktowych, wśród 8- latków, chłopców i dziewcząt, mieszkających w dużym mieście w Finlandii (dwie grupy etniczne, tj. dzieci fińskie i szwedzkie), w dużym mieście USA (dwie grupy etniczne, tj. dzieci „białe”i dzieci „czarne”, oraz dzieci z dużego miasta w Polsce (jedna, homogeniczna grupa etniczna).

error: Content is protected !!