POWSZECHNE PRZEKONANIE

Kolejno zajmiemy się socjopsychologiczną charakterystyką młodzieżowego gangu przestępczego i analizą czynników warunkujących inten­sywność czy zakres agresji/przemocy manifestowanych przez tego rodzju grupy. Końcowa część prezentowanego opracowania mówi o czynnikach i zjawiskach występujących w eskalacji agresji i przemocy, także wśród dzieci i młodzieży.Powszechne przekonanie, że chłopcy(mężczyźni sąbardziej agresywni niż dziewczęta (kobiety) znajduje potwierdzenie w systematycznych obserwa­cjach tylko w pewnym zakresie, mianowicie gdy porównuje się częstość bezpośrednich aktów fizycznej agresji. Badania (por.Bjorqkvist i in.,1992) dokumentują zarazem, że w wieku 15 lat, przynajmniej w środowisku nasto­latków w Europie, nie ma wyraźnych różnic między chłopcami i dziewczę­tami pod względem agresji werbalnej, natomiast u dziewcząt zdecydowanie częściej występuje tzw. agresja pośrednia (np. złośliwe plotkowanie, izolo- waniekogoś spośródrówiesników,różnego rodzaju „manipulacje” społeczne i tworzenie klik, itp.).

AGRESJA I PRZEMOC

Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży jako zjawisko społeczne przyj­muje różną postać i ma wielorakie uwarunkowania. Przedmiotem dalszej pre­zentacji będzie charakterystyka kilku form tego zjawiska, jak też analiza tych socjopsychologicznych konceptualizacji, które pozwalają wyjaśnić niektóre mechanizmy kreowania agresji i przemocy w życiu społecznym nastolatków. Rozpoczniemy od prezentacji danych pokazujących czy i w jakim zakresie agresja dzieci jest powiązana z ich płcią, a w jakimze środowiskiem społecznym, w którym żyją. Następnie, nawiązując do studiów Olweusa (por. tekst prezento­wany w dalszej części zbioru) nad agresją/przemocą występującą w relacjach między dziećmi w szkole, omówimy te zjawiska i procesy grupowe, które odgrywają ważną rolę w formowaniu wewnątrzgrupowej/międzygrupowej wro­gości i przemocy.

AGRESJA JAKO ZJAWISKO SPOŁECZNE

Po piąte, traktowanie agresji i przemocy jako zjawiska społecznego oznacza przyjęcie tezy, iż pewne warunki socjalizacyjne i spo­łeczno- kulturowe szczególnie sprzyjająpojawianiu się tych form zachowania się w życiu społecznym dzieci i młodzieży.’Przemoc w rodzinie i agresja wobec dzieci (por. I Pospiszyl, 1995), a także formowanie się wzajemnie zwalczających się młodzieżowych gangów przestępczych nie dają się objaś­nić bez odwoływania się do społeczno-kulturowych tradycji i właściwości środowiska. Takie czynniki jak życie w środowisku przestępczym, doświad­czenia socjalizacyjne w ramach podkultury przestępczej czy związane z tzw. patologią środowiska wychowawczego (np. uzależnienie alkoholowe rodzi­ców) stanowią przesłanki niewątpliwie sprzyjające agresji i przemocy inter­personalnej.

KOLEJNE ASPEKTY

Kolejne aspekty relacji zachowanie się – kontekst społeczny, ważne dla objaśniania agresji/przemocy jako zjawiska społecznego, wiążą się z włas­nościami funkcjonowania grupy oraz szczególnymi warunkami socjalizacyj- nymi. Tak więc, po czwarte, struktura grupy oraz procesy zachodzące w grupie, zwłaszcza normy i wartości, wokół których następuje pozytywna integracja grupy, generują konflikty wewnątrz bądź międzygrupowe, deter­minujące agresywne zachowanie się. Wówczas agresja i przemoc stanowią raczej realizację normatywnych standardów, niż ekspresję emocji złości i indywidualnej motywacji. Wrogość wobec niektórych członków własnej grupy czy wrogie uprzedzenia skierowane przeciwko „obcym” mogą prowa­dzić do otwartych przej awów okrucieństwa, obserwowanych także w grupach dzieci i młodzieży.

IDENTYFIKACJA PRZEJAWÓW AGRESJI

Po drugie, można identyfikować takie przejawy agresji i przemocy, które -aczkolwiek są wykonywane przez konkretne osoby- pojawiają się tylko w ramach aktywności mniejszej czy większej grupy społecznej. Ilustrację tej tezy stanowią tak drastyczne zdarzenia jak gwałty zbiorowe, a także wandalizm kibiców sportowych czy agresywno- destrukcyjne zachowanie się rozwścieczonego tłumu(bywa, że sterowane z zewnątrz). Po trzecie, różne formy agresji przemocy manifestowane przez dzieci i dorastają­cych są zazwyczaj powiązane z innymi zachowaniami antyspołecznymi i tzw. zachowaniami problemowymi u tych osób. W tego rodzaju konstelacji, obok zachowania agresywnego, występują m.in.: picie alkoholu, inne zachowania aspołeczne (nieposłuszeństwo, kłamanie , kradzieże), wagarowanie, wcześniej podejmowana i przypadkowa aktywność seksualna (por. Frączek, Stępień, 1996; Frączek 1994).

DLA PRZYBLIŻENIA

Dla przybliżenia tego rodzaju podejścia można odnotować choćby następujące aspekty relacji między sytuacjami społecznymi i społecz­nymi standardami a zachowaniem się ludzi.Po pierwsze, zachowanie się interpersonalne ludzi, także agresja i przemoc interpersonalna dzieci i młodzieży, są zawsze realizowane w takim czy innym kontekście społecznym. Tak więc konstelacja czynników społeczno- kulturo­wych oraz związanych z funkcjonowaniem grupy wpływa zarówno na dynamikę zachowania interpersonalnego jak i na jego ocenę (w kategoriach adekwatności, w kategoriach moralnych, itd). Na przykład, zachowania, które są aprobowane u chłopców, niekoniecznie są dobrze widziane u dziewcząt; podejmowane przez młodzieżowy gang czynności są w tym środowisku traktowane jako pożądane i właściwe, ale uważane za aspołeczne/antyspołeczne w odniesieniu do norma­tywnych standardów społeczeństwa.

RÓŻNE ASPEKTY

Te różne aspekty czy poziomy organizacji zjawisk nazywamy agresją i przemocą tj. agresja interpersonalna, agresja jako zjawisko społeczne, wojna, są charakterystyczne i objaśnione w odmiennych kategoriach poznawczych. Agresja/przemoc ujmowana jako zjawisko społeczne odnoszona jest nie tyle do osobistych skłonności konkretnych jednostek co do standartów, norm i procesów regulujących zachowanie grupy, a o wojnach mówi się, pokazując procesy dziejowe i socjo-ekonomiczne uwarunkowania interesów dużych zbiorowości społecznych(por.Hinde,1993). W prezentowanym opracowaniu zajmujemy się agresją i przemocą w świecie dzieci i młodzieży jako zjawiskiem społecznym. Oznacza to, mówiąc ogólnie, że przedmiotem analizy są nie tyle specyficzne akty agresji manifes­towane przez jednostkę czy ich intrapsychiczna regulacja (motywacja, uwa­runkowania socjalizacyjne) co zachowania wymagające aktywności grupy i wiążące się z własnościami funkcjonowania grupy czy wpływami społeczno-kulturowymi.

ZJAWISKO SPOŁECZNE

Tak rozumianą agresję/przemoc interpersonalną przeciwstawia się czynnościom społecznym, tj. zachowaniu zorientowanemu na dobro innych, prowadzącemu do korzystnych dla innych osób następstw (por.Leary, 1968;Reykowski, 1979). Agresję i przemoc występujące w świecie ludzi można analizować nie tylko w kategoriach zachowania interpersonalnego i rozwoju indywidualnej motywa­cji sterującej tego rodzaju czynnościami. Pojęcia agresja czy przemoc (por. Hinde,1993) są używane również dla:- określania aktywności grup społecz- nych(np. wymuszanie przez starszych uczniów różnych usług ze strony kolegów, walki pomiędzy gangami); – opisywanych w makroskali relacji między dużymi zbiorowościami społecznymi (np. walki plemienne czy wojny między grupami etnicznymi i narodami).

POWIĄZANIE Z BRAKAMI

Wiąże się to nie tylko z brakami w zakresie zintemalizowania norm i wzorców zachowań społecznie akceptowanych, ale przede wszystkim subiektyw­nymi „walorami” agresji jako zachowania obronno-adaptacyjnego. Wraz zpodnoszeniemsamoocenyizwiększaniemsię samoakceptacji (skutkiem efektywnych oddziaływań psychologicznych) powinno zanikać poczucie zagrożenia ikonieczność zmagania się zproblemami przeżywania własnej osoby, a wraz z nimi agresywne formy zachowań adaptacyjno-obronnych. Niestety, pozostają jeszcze potęgujące indywidualne problemy społeczne zjawiska patologizujące zachowanie, zwłaszcza młodzieży i grup podatnych na niekorzystne wpływy zewnętrzne (np. problemy rywalizacji i rozwar­stwienia społecznego, zalew wartości konsumpcyjnych, dehumanizacja wielu dziedzin życia społecznego, itp.), które winny zostać rozwiązane na drodze systemowych przemian gospodarczo-społeczno-politycznych.

OPRACOWANA KONCEPCJA

Przedstawiona w opracowaniu koncepcja funkcji zachowania agresywnego oraz wyodrębnione mechanizmy agresji umożliwiają:   precyzyjne wskazanie i opisanie konkretnej funkcji zachowania agre­sywnego oraz jego roli nie tylko wobec globalnie traktowanego obrazu własnej osoby, ale i poszczególnych jego składowych czy mechanizmów; zastosowanie, w oparciu o powyższe dane, oddziaływań terapeutycznych ukierunkowanych źródłowo na występujące pierwotne dysfunkcje i pro­blemy psychologiczne dziecka;terapia i oddziaływanie źródłowe pozwalają na skoncentrowanie pracy psychologicznej na problemach przeżywania, Ja” i ich uwarunkowaniach, umożliwiając abstrahowanie od zachowania agresywnego jako takiego, które w tym układzie pełni rolę drugorzędną. Hurlock(1985) zauważa, że większość dzieci jest doskonale zorientowana w obowiązujących nor­mach zachowania społecznego, które jednak nie są przestrzegane.

error: Content is protected !!